पंडित दीनदयाळ उपाध्याय : एकात्म मानवतावादाचे प्रवर्तक

भारतीय राजकारणात, समाजजीवनात व विचारविश्वात पंडित दीनदयाळ उपाध्याय हे एक विलक्षण व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. अल्पायुष्यात त्यांनी जे विचार मांडले ते आजही देशाच्या राजकीय व सामाजिक प्रवाहाला दिशा देत आहेत.

जन्म व बालपण

25 सप्टेंबर 1916 रोजी उत्तर प्रदेशातील मथुरा जिल्ह्यातील नगला चंद्रभान या गावी त्यांचा जन्म झाला. लहानपणीच आई-वडिलांचे निधन झाल्याने बालपण कठीण गेले, तरीही अपार जिद्द आणि बुद्धिमत्तेच्या जोरावर त्यांनी शिक्षणात प्रावीण्य मिळवले.

संघकार्य व राजकारणात प्रवेश

विद्यार्थीदशेतच राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी त्यांचा संबंध आला. 1937 पासून ते प्रचारक म्हणून कार्यरत झाले. संघटनशक्ती, प्रामाणिकपणा आणि तपश्चर्या यांच्या जोरावर ते जनतेमध्ये लवकरच लोकप्रिय झाले. 1951 मध्ये भारतीय जनसंघाच्या स्थापनेत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

‘एकात्म मानवतावाद’

दीनदयाळ उपाध्यायांचे सर्वांत मोठे योगदान म्हणजे “एकात्म मानवतावाद” हे तत्त्वज्ञान. पाश्चिमात्य भोगवादी भांडवलशाही आणि अति समाजवादी विचारसरणी या दोन्हींचा भारतीय पर्याय त्यांनी मांडला.
त्यांच्या मते —
• समाजातील प्रत्येक घटक हा राष्ट्राचा अविभाज्य भाग आहे.
• आर्थिक विकासासोबतच नैतिकता व सांस्कृतिक मूल्यांची जोपासना झाली पाहिजे.
• “अंत्योदय”, म्हणजेच शेवटच्या घटकाचा उत्थान, हीच खरी प्रगती.

कार्य व योगदान

ते साहित्यिक, पत्रकार, विचारवंत आणि कुशल संघटक होते. “राष्ट्रधर्म”, “पंचजन्य” व “स्वदेश” या प्रकाशनांतून त्यांनी आपले विचार मांडले. भारतीय राजकारणाला भारतीयत्वाची दिशा देण्याचे काम त्यांनी केले.

अखेरचे दिवस

11 फेब्रुवारी 1968 रोजी त्यांचे निधन संशयास्पद परिस्थितीत झाले. जरी जीवनप्रवास अल्प होता तरी त्यांच्या विचारांचा प्रभाव आजही तितकाच प्रखर आहे.

निष्कर्ष

पंडित दीनदयाळ उपाध्याय हे राष्ट्रसेवेचे एक उज्ज्वल उदाहरण आहेत. त्यांचे “एकात्म मानवतावाद” हे तत्त्वज्ञान भारताच्या सर्वांगीण विकासासाठी आजही मार्गदर्शक ठरत आहे.

⸻

Dr Sonali Sarnobat
Bjp Mahila Morcha Secretary Karnataka